Robuust, tot het niet meer mag

Een blinde vlek in het robuuste plan voor slibeindverwerking

De Nederlandse waterketen heeft veel goed geregeld. Voor slibeindverwerking is er een robuust plan, afspraken over reserveverwerkingscapaciteit, tijdelijke opslag en zelfs calamiteitenopvang voor het geval dat alles tegenzit. Het systeem is ontworpen om klappen op te vangen.

Toch laten recente ervaringen zien dat deze robuustheid grenzen kent. Niet omdat het plan niet werkt, maar omdat het is ontworpen voor een ander type probleem dan waar we in de praktijk soms mee te maken krijgen.

Waar het robuuste plan van uitgaat

Het robuuste plan, zoals opgesteld door de Unie van Waterschappen voor de periode 2020 tot en met 2025, en binnenkort opgevolgd door een nieuw plan voor 2026 tot en met 2030, is in de kern logisch opgebouwd. Het uitgangspunt is duidelijk: wat gebeurt er als één verwerker uitvalt of tijdelijk minder capaciteit heeft.

Daarvoor zijn buffers georganiseerd. Tijdelijke opslag om tijd te winnen, uitwijkmogelijkheden naar andere verwerkers, en een calamiteitenstructuur voor het geval de incidentopvang onvoldoende blijkt. Het systeem is ingericht op continuïteit, met als doel dat de slibstroom blijft lopen, ook als het ergens stokt.

Dat is robuust denken vanuit capaciteit.

Wanneer robuustheid ineens verdampt

De kwetsbaarheid ontstaat bij een ander type verstoring: een plotselinge verslechtering van de kwaliteit van het slib.

Denk aan verhoogde gehalten aan zware metalen of andere verontreinigingen die onverwacht worden aangetroffen. Op dat moment verandert de dynamiek volledig. Het probleem is niet dat er te weinig capaciteit is, maar dat het slib niet meer geaccepteerd wordt.

En dan gebeurt er iets fundamenteel anders dan bij capaciteitsuitval:

• verwerkers kunnen of mogen het slib niet accepteren

• export naar het buitenland valt stil door kwaliteits- en vergunningseisen

• opslaglocaties, ook die bedoeld zijn voor incidentopvang, kunnen weigeren

• alternatieve routes blijken juridisch of praktisch niet beschikbaar

In één klap vallen niet één, maar vrijwel alle schakels in de keten weg.

Opslag zonder afvoer is geen buffer

In het robuuste plan is opslag een belangrijk instrument. Maar opslag heeft alleen waarde als er uitzicht is op afvoer. Bij kwaliteitsproblemen is dat perspectief er vaak niet of pas na lange tijd.

Opslag wordt dan geen tijdelijke oplossing, maar een uitstel van een groter probleem. Het systeem vertraagt niet, het loopt vast. Niet door een gebrek aan solidariteit of inzet, maar doordat alle partijen terecht handelen binnen hun eigen acceptatiecriteria en vergunningen.

Het wrange is: alles gebeurt volgens de regels, en juist daardoor ontstaat een crisis.

Een andere vorm van kwetsbaarheid

Dit type situatie past niet goed binnen de logica van het huidige robuuste plan. Dat is geen verwijt, maar een constatering. Het plan is ontworpen om robuust te zijn tegen uitval van capaciteit, niet tegen ketenbrede kwaliteitsblokkades.

Het verschil is belangrijk. Bij capaciteitsuitval zijn er altijd nog routes, zij het duurder of complexer. Bij kwaliteitsuitval kunnen alle routes tegelijk verdwijnen. Dat maakt het probleem niet alleen groter, maar ook moeilijker bestuurbaar.

Geen uitzonderlijk scenario

Dit is geen theoretisch risico. Het is ook niet uniek voor één stof of één incident. Vergelijkbare mechanismen spelen bij andere dossiers waarin kwaliteit, acceptatie en regelgeving samenkomen.

Juist omdat de waterketen steeds meer te maken krijgt met strengere kwaliteitseisen, nieuwe stoffen en toenemende maatschappelijke druk, is de kans op dit type scenario reëel.

Wat dit vraagt van robuust denken

Het aankomende robuuste plan voor 2026 tot en met 2030 is een kans om het begrip robuustheid te verbreden. Niet door alles dicht te timmeren, maar door expliciet te erkennen dat niet elke verstoring een capaciteitsprobleem is.

Dat vraagt om andere vragen:

• wat gebeurt er als kwaliteit tijdelijk geen afvoer toelaat

• wanneer escaleer je bestuurlijk als routes verdwijnen in plaats van volumes oplopen

• welke afspraken zijn vooraf nodig om te voorkomen dat het systeem vergrendelt

Het gaat niet om het bedenken van één nieuwe oplossing, maar om het toevoegen van een ontbrekend scenario aan het gezamenlijke denken.

Tot slot

Het robuuste plan heeft de sector veel gebracht en blijft noodzakelijk. Maar robuustheid is geen absolute eigenschap. Het is altijd robuust ten opzichte van iets.

De vraag voor de komende periode is daarom niet of we robuust genoeg zijn georganiseerd, maar of we robuust zijn voor de juiste problemen. Want soms zit de grootste kwetsbaarheid niet in wat uitvalt, maar in wat ineens nergens meer mag.